Türkiye, COP31’e ev sahipliği yaparken küresel iklim diplomasisinin merkezinde yer alacak. Ancak Antalya’daki müzakere masasından bağımsız olarak, ülkenin kendi enerji dönüşümü sahada çoktan uyuşmazlık üretmeye başladı. Kömürden çıkış ile yeni kömür yatırımları arasındaki gerilim, bugün en az üç ayrı bölgede yerel halk, sivil toplum kuruluşları ve yatırımcılar arasında somut hukuki ve toplumsal uyuşmazlıklara dönüşmüş durumda.
Afşin Elbistan: Kırk Yıllık Bir Mücadele
Kahramanmaraş’ın Afşin ve Elbistan ilçelerinde, bölge halkının kömür kirliliğine karşı yürüttüğü mücadele kırk yıla yaklaşıyor. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı’nın Aralık 2024’te Afşin Elbistan A termik santraline iki yeni ünite için verdiği çevresel etki değerlendirmesi onayı üzerine, Elbistan ve Nurhak belediyeleri, Türk Tabipleri Birliği, TEMA Vakfı, Greenpeace Türkiye ve bölge sakinleri dava açtı. Eylül 2025’te sunulan bir bilirkişi raporu projenin kamu yararına olmadığı sonucuna vardı; Şubat 2026’da sunulan ikinci bilirkişi raporu da projenin uygun olmadığını doğruladı. Bilimsel çalışmalar, bölgedeki mevcut kömür santrallerinin kuruluşundan 2020 yılına kadar yaklaşık 17.500 erken ölüme yol açtığını gösteriyor.
Çanakkale: Kapasite Artışına Karşı Halk Forumu
Çanakkale’de Cengiz Holding’e ait CENAL kömürlü termik santrali, mevcut 1.320 megavatlık kurulu gücüne 1.050 megavatlık yeni bir ünite ekleyerek toplam kapasitesini 2.370 megavata çıkarmak istiyor. “Kömürsüz Çanakkale” çağrısıyla düzenlenen halk forumunda yöre sakinleri, projenin hava kirliliğini artıracağını ve Karabiga kıyı ekosistemini tehdit edeceğini belirterek iptalini talep etti; Türk Toraks Derneği de halk sağlığının kısa vadeli enerji gerekçelerine feda edilemeyeceğini vurguladı. Çanakkale sınırlarındaki beş kömürlü termik santralin 2020 yılına kadar en az 3.167 erken ölüme yol açtığı ve bu etkinin ekonomik maliyetinin yaklaşık 7 milyar dolar olduğu hesaplanıyor. İklim alanında çalışan on beş sivil toplum kuruluşu, COP31’e başkanlık edecek Türkiye’nin bu süreçte yeni bir ithal kömürlü santrale izin vermesinin iklim liderliği iddiasıyla çeliştiğine dikkat çekti.
Amasra: Rekor Sayıda Davacı
Bartın’ın Amasra ilçesinde planlanan kömürlü termik santral projesine ilişkin çevresel etki değerlendirmesi onayının ardından, bölge sakinleri tarafından açılan dava 2.019 bireysel davacıyla Türkiye’deki çevre davaları arasında bir rekora imza attı. Mahkeme, santralin kurulacağı Tarlaağzı ve Gömü köylerinde bilirkişi incelemesi yapılmasına karar verdi.
Ortak Nokta: Anlaşmazlık Mahkemeye Kadar Gidiyor, Ondan Sonra da Bitmiyor
Bu üç örneğin ortak noktası, uyuşmazlığın önce idari süreçte, sonra mahkemede, bazen on yılı aşan bir süre boyunca çözümsüz kalması. Mahkeme kararı çıksa dahi, yerel halk ile yatırımcı ve kamu otoritesi arasındaki güven ilişkisi onarılmadan kalıyor; taraflar aynı bölgede, aynı kaynaklar üzerinde ilişkilerini sürdürmek zorunda. Bu, tam olarak alternatif uyuşmazlık çözüm yöntemlerinin, yargılamanın yerini almadan, onu tamamlayacağı bir alan. Yatırımcı, kamu otoritesi ve yerel topluluk arasında erken aşamada kurulacak yapılandırılmış müzakere ve kolaylaştırıcılık süreçleri, projenin sağlık ve çevre etkilerine dair somut taahhütleri, davadan çok önce, masaya oturarak netleştirebilir.
Bu yaklaşım, davanın yerini almıyor; hakların hukuki yoldan aranmasının önüne geçmiyor. Ama dava süresince ve dava sonrasında da tarafları aynı masada tutabilecek bir mekanizma sunuyor. Türkiye’nin COP31 ev sahipliği, bu mekanizmaların sahada nasıl işleyebileceğini göstermek için de bir fırsat.
Bu Yazı Hangi Sürdürülebilir Kalkınma Amaçlarını Destekliyor?
- SKA 3, Sağlık ve Kaliteli Yaşam: Kömür kaynaklı hava kirliliğinin toplum sağlığına etkilerinin uyuşmazlık çözüm süreçlerine dahil edilmesi.
- SKA 13, İklim Eylemi: Enerji dönüşümü projelerinde erken aşama uzlaşma mekanizmalarının geliştirilmesi.
- SKA 16, Barış, Adalet ve Güçlü Kurumlar: Yerel topluluk, yatırımcı ve kamu otoritesi arasındaki güvenin korunması.
Kaynaklar
- Cumhuriyet, Afşin Elbistan termik santral projesine yönelik dava (2026).
- Birgün, Cengiz Holding’in kömür ısrarı: Çanakkale’de tepki büyüyor.
- Enerji Günlüğü, sivil toplum kuruluşlarının Çanakkale termik santrali tepkisi.
- 350 Türkiye, Amasra B Kömür Madeni ve Kömürlü Termik Santralı.
