Büyük ölçekli bir inşaat projesinde sözleşme imzalandı. Taraflar masadan kalktı, ekipler sahaya indi. Aylar geçti; ödemeler gecikmekte, iş programları sürüncemede kalmakta ve tarafların mühendisleri farklı hesaplamalar yapmaktadır. Mesele henüz resmi bir uyuşmazlık değil; ama her iki taraf da bunun nereye gideceğini hissediyor.
İşte tam bu noktada, uluslararası inşaat projelerinde standart haline gelen bir mekanizma devreye girebilir: DAAB, yani Uyuşmazlık Önleme ve Tahkim Kurulu. Türkiye’de ise bu mekanizma çoğunlukla daha sözleşme müzakerelerinde çıkarılıyor. Neden?
DAAB Nedir?
DAAB, Dispute Avoidance and Adjudication Board’un kısaltmasıdır. Türkçeye ‘Uyuşmazlık Önleme ve Tahkim Kurulu’ olarak çevrilebilir. Uluslararası İnşaat Mühendisleri Federasyonu FIDIC’in 2017 yılında güncellediği sözleşme setinde yer alan bu mekanizma, projenin başından sonuna kadar aktif kalan bağımsız bir uzman kuruldur.
DAAB’ın 1999’daki önceli DAB (Dispute Adjudication Board) yalnızca uyuşmazlık çıktığında devreye giriyordu. 2017 güncellemesiyle ismin başına ‘Avoidance’, yani ‘önleme’ kelimesi eklendi. Bu küçük değişiklik aslında büyük bir felsefe farkını yansıtıyor: uyuşmazlığı çözmekten önce, oluşmasını engellemek.
Nasıl Çalışır?
DAAB, sözleşme imzalanmasından sonraki 28 gün içinde kurulur. Genellikle üç bağımsız uzmandan oluşur; mühendislik, hukuk ve sözleşme yönetimi alanlarında deneyim sahibi kişiler seçilir. Bu üç isim projeyle birlikte yürür.
Kurul düzenli aralıklarla şantiyeyi ziyaret eder, aylık raporları inceler, taraflarla toplantılar yapar. Bir anlaşmazlık henüz resmi uyuşmazlık haline gelmeden, taraflar DAAB’dan gayri resmi görüş talep edebilir. Kurul bu aşamada bağlayıcı bir karar vermez; ama iki tarafın da güvendiği bağımsız bir gözün değerlendirmesi çoğu zaman tıkanan müzakereyi açmak için yeterlidir.
Anlaşmazlık büyüyüp resmi uyuşmazlık haline geldiğinde DAAB karar verme yetkisini kullanır. Bu karar bağlayıcıdır; taraflar 28 gün içinde itiraz etmediği takdirde kesinleşir. İtiraz edilmesi halinde tahkim yoluna gidilebilir, ancak DAAB kararı tahkim sonuçlanana kadar uygulanmaya devam eder.
Neden Bu Kadar Değerli?
DAAB’ın asıl gücü tahkim yetkisinden değil, projeyi tanımasından gelir.
Bir tahkim kurulu, uyuşmazlık çıktıktan sonra kurulur. Dosyaları inceler, tanıkları dinler ve kararını verir. Bu süreç aylar, bazen yıllar sürer. Proje bu süre zarfında ya durur ya da ağır aksak ilerler; her iki durumda da maliyet katlanmaktadır.
DAAB ise projeyle birlikte nefes alır. Bir ödeme anlaşmazlığını ele alan kurul üyeleri, o ödemeye yol açan iş değişikliğini bizzat görmüşlerdir. Tarafların nasıl iletişim kurduğunu, nerede tıkandığını, neyin tartışmalı olduğunu başından beri bilmektedirler. Bu bağlamsal bilgi, DAAB kararlarını hem daha hızlı hem de çok daha isabetli kılır.
Uluslararası veriler bunu doğruluyor. Dispute Resolution Board Foundation’ın araştırmaları, düzgün işleyen DAAB mekanizmalarının büyük ölçekli projelerdeki uyuşmazlık maliyetlerini yüzde seksen oranında azaltabildiğini gösteriyor. Projeler tahkime gitmeden tamamlanıyor, ilişkiler korunuyor ve sözleşme tarafları bir sonraki projeye birlikte girebilecek güveni koruyabiliyor.
Türkiye’de Tablo Ne?
Türkiye, uluslararası inşaat projelerinde FIDIC sözleşmelerini sıklıkla kullanan ülkeler arasında yer alıyor. Türk müteahhitler küresel ölçekte büyük projelerde aktif; yurt içinde de kamu altyapı projelerinden özel inşaata uzanan geniş bir sektör söz konusu.
Ancak burada kritik bir çelişki var: Türk tarafların DAAB maddelerini sözleşmelerinden çıkardığı yaygın biçimde gözlemlenen bir uygulama. Hukuk çevrelerinden bu konuyu inceleyen yazılar da aynı tespiti paylaşıyor; DAAB’a yönelik çekingenlik Türkiye’ye özgü bir eğilim olmaya devam ediyor.
Bu çekingenliğin ardında birkaç gerekçe öne çıkıyor.
Maliyet algısı
DAAB’ın en sık duyulan itirazı maliyetidir. Üç bağımsız uzmanı proje süresince görevde tutmak, onların şantiye ziyaretlerini ve toplantılarını finanse etmek ek bir harcama anlamına geliyor. Ancak bu hesap eksik yapılıyor. DAAB maliyeti, uyuşmazlığın tahkime ya da mahkemeye taşınması halinde ortaya çıkacak hukuki giderlerin, proje gecikmelerinin ve ilişki hasarının yanında oldukça mütevazı kalıyor. FIDIC’in kendi tavsiyesi de bu doğrultuda: DAAB, yüksek uyuşmazlık riski taşıyan projelerde kurulum maliyetinin çok ötesinde tasarruf sağlıyor.
Tanınırlık eksikliği
Türkiye’de DAB kavramı 1999’dan bu yana sözleşmelerde yer alıyor. Ama DAAB’ın 2017’de getirdiği ‘önleme’ boyutu, yani proaktif müdahale rolü, Türk inşaat ve hukuk sektöründe henüz yeterince tartışılmış değil. Mekanizmayı bilmek ile onu etkin biçimde kullanmak arasındaki mesafe kapatılamamış durumda.
Uygulama belirsizliği
Türk hukukunda DAAB kararlarının icrası konusunda özel bir düzenleme bulunmuyor. Bu boşluk, tarafları mekanizmadan uzaklaştırıyor. Oysa uluslararası uygulamada bu sorun çözülmüş durumda: DAAB kararına uymayan taraf sözleşmeye aykırı davranmış sayılıyor ve bu aykırılık tahkim yoluyla icra ettirilebiliyor. FIDIC 2017’de bunu açıkça düzenleyen hükümler mevcut.
2024 FIDIC Uygulama Notu Ne Getirdi?
Aralık 2024’te FIDIC, DAAB’ın uyuşmazlık önleme işlevini güçlendiren yeni bir uygulama notu yayımladı. Bu nota göre DAAB’ın yapması gereken beş temel görev şöyle sıralanıyor: Proje başlamadan önce bir ‘açılış toplantısı’ düzenlemek, taraflarla güven ilişkisi inşa etmek, uyuşmazlık önlemenin ne zaman ve nasıl devreye gireceğini belirlemek, hangi konuların önleme sürecine uygun olduğunu taraflara göstermek ve diyaloğun biçimini aktif olarak belirlemek.
Bu nota, DAAB’ı reaktif bir karar organı olmaktan çıkarıp proaktif bir yönetim aracına dönüştürme yolunda önemli bir adım. Başka bir deyişle: bir yangın söndürücü değil, duman dedektörü.
Türkiye İçin Ne Anlama Geliyor?
Türkiye’nin önünde iki somut gelişme var.
Birincisi, çok taraflı kalkınma bankalarının (Dünya Bankası, EBRD, IFC gibi) finansman sağladığı projelerde DAAB giderek zorunlu hale geliyor. Türkiye’de bu tür finansmana konu olan altyapı projeleri artıyor. Sözleşmelere dahil olup olmadığından bağımsız olarak, uluslararası finansörlerin talep ettiği standartları karşılamak için DAAB’ı tanımak ve uygulamak kaçınılmaz hale gelecek.
İkincisi, FIDIC 2017’nin kullanımı Türkiye’de de yaygınlaşıyor. Bu sözleşme setinde DAAB varsayılan mekanizma olarak tanımlanmış; yani tarafların aktif olarak çıkarması gereken bir unsur. Sözleşme müzakerelerinde bu maddeyle karşılaşan tarafların mekanizmayı anlayarak değerlendirmesi, çıkarıp çıkarmamaya bilinçli karar vermesi gerekiyor.
Arabuluculukla İlişkisi Nedir?
DAAB, arabuluculuğun yerini almaz. İkisi farklı aşamalara ve farklı ihtiyaçlara hizmet eder.
Arabuluculuk, tarafların anlaşma iradesini merkeze alır ve gizli bir diyalog ortamında uzlaşı arar. DAAB ise projeye özgü teknik bilgiyle donanmış bağımsız bir kurulun hem önleyici hem de karar verici işlev gördüğü bir mekanizmadır. İkisi birlikte düşünüldüğünde, büyük altyapı projelerinde çok katmanlı bir uyuşmazlık yönetimi mimarisi oluşturulabiliyor: DAAB projeyle birlikte yürür, arabuluculuk ilişkiyi korumaya odaklanır, tahkim ise son çare olarak yerini korur.
Bu çok katmanlı yaklaşım, uluslararası inşaat projelerinin standart reçetesi haline geliyor. Türkiye’nin bu mimariyi tanıması, hem sektörün uluslararası rekabet gücüne hem de proje başarısına doğrudan katkı sağlayacak.
Kaynaklar
FIDIC. (2017). Conditions of Contract for Construction (Red Book), 2nd Edition. fidic.org.
FIDIC. (2024). Practice Note II: Dispute Avoidance, Focusing on Dispute Boards. fidic.org.
Dispute Resolution Board Foundation. (2024). Dispute Board Concept. drbf.org.
Ak Güngör, C. (2023). Construction Disputes in Turkey: What to Expect. Daily Jus / ISTAC.
Cetinel Law Firm. (2024). The Enforcement of DAB Decisions in Arbitration. Daily Jus.
Kesikli Law Firm. (2025). Dispute Adjudication Boards: Best Practices and Insights from FIDIC’s December 2024 Practice Note. kesikli.com.
HKA. (2025). Dispute Avoidance/Adjudication Boards: Dos and Don’ts. hka.com.
Linklaters. (2023). New FIDIC Practice Note: Dispute Avoidance, Focusing on Dispute Boards. linklaters.com.
International Bar Association. (2024). On Adjudication Boards in Construction Matters. ibanet.org.
