COP30 Neden Kritik?

Brezilya Zirvesi Küresel İklim Mücadelesinde Yeni Bir Eşik Olabilir mi?

2025 yılının Kasım ayında Belém, Brezilya’da düzenlenecek olan COP30, iklim diplomasisi açısından sıradan bir zirve değil. Paris Anlaşması’nın kabul edilmesinden bu yana geçen on yılın ardından, dünya ülkeleri ilk kez verdikleri taahhütleri eyleme dönüştürüp dönüştürmediklerini küresel ölçekte sınamak üzere bir araya geliyor.

Bu zirve aynı zamanda iklim krizinin etkilerinin daha fazla ertelenemeyeceği bir döneme denk geliyor. Amazon’un kalbinde yapılacak olan COP30, doğa temelli çözümler, iklim adaleti, finansman ve uygulama başlıklarının keskinleştiği bir kırılma noktası. Küresel sistemin hem siyasi hem de ekonomik açıdan sarsıldığı bu dönemde, iklim için verilen sözlerin artık gerçek politikalara ve somut adımlara dönüşmesi gerekiyor.

COP30 yalnızca yeni hedeflerin konuşulacağı bir platform değil; geçmişin sınanacağı ve geleceğin rotasının çizileceği bir karar anı.

COP29’dan Nasıl Çıkıldı?

2024’te Azerbaycan’ın ev sahipliğinde gerçekleşen COP29, bazı başlıklarda ilerleme kaydedilse de genel olarak beklentilerin gerisinde kaldı. Zirvede en çok dikkat çeken gelişme, uzun süredir tartışılan “Kayıp ve Zarar Fonu”nun hayata geçirilmesi oldu. Bu fon, iklim krizinden en çok etkilenen ama en az sorumlu olan ülkelere yönelik finansal destek sağlama hedefi taşıyor. Ancak başlangıç için ayrılan 250 milyon dolarlık kaynak, ihtiyaç duyulan miktarın çok altında kaldı.

Bir diğer önemli gelişme ise 2035’e kadar gelişmekte olan ülkelere yıllık 300 milyar dolar iklim finansmanı sağlanması hedefiydi. Bu, olumlu bir adım gibi görünse de bilim insanlarının ve politika yapıcıların işaret ettiği 1.3 trilyon dolarlık ihtiyaç seviyesinden oldukça uzak. Finansmanın nasıl toplanacağı, kim tarafından ve ne oranda sağlanacağı gibi kritik sorular ise yanıtsız kaldı.

Ayrıca COP29’un sonunda, fosil yakıtların kademeli olarak azaltılmasına yönelik net bir taahhüt de ortaya konulamadı. Petro-devletlerin ve enerji lobilerinin etkinliği, fosil yakıtların geleceği konusundaki kararları zayıflattı. Bu nedenle COP29, birçok uzman tarafından “gecikmiş ama gerekli bazı kararların zeminini oluşturan, ancak uygulamaya dair netlikten yoksun” bir zirve olarak değerlendirildi.

COP30’dan Ne Bekleniyor?

2025 yılında Brezilya’nın Belém kentinde düzenlenecek COP30 hem sembolik hem de stratejik açıdan kritik bir dönüm noktası. Amazon yağmur ormanlarının kapısı olarak anılan bu şehir, doğa ve iklim arasındaki bağın en somut şekilde hissedildiği yerlerden biri. Bu nedenle COP30’un yalnızca sera gazı hedeflerinin değil, doğa temelli çözümlerin ve adil geçiş mekanizmalarının da merkezinde olması bekleniyor.

Bir diğer önemli başlık ise NDC 3.0 yani ülkelerin 2025-2035 dönemine ilişkin yeni ulusal katkı beyanları. Mevcut taahhütlerle dünyanın 3°C’lik bir ısınma yolunda olduğu açık. Oysa Paris Anlaşması hedefi 1.5°C. Bu nedenle COP30, ülkelerin iklim hedeflerini güncellemesi ve daha iddialı hale getirmesi için bir dönüm noktası olacak. Şu ana kadar yalnızca 60’tan fazla ülke yeni NDC’lerini sundu; bu sayının zirveye kadar artması bekleniyor.

Ayrıca, COP30’un “uygulama COP’u” olarak tanımlanması da boşuna değil. Önceki zirvelerde verilen sözlerin hayata geçirilip geçirilmediği bu zirvede netleşecek. Bu kapsamda; iklim finansmanı, gıda sistemlerinin dönüşümü, doğa temelli çözümler, ormansızlaşmanın önlenmesi ve özel sektörün daha etkin dahil edilmesi gibi başlıklar öne çıkıyor.

Son olarak, Brezilya’nın yerli halkların katılımına verdiği önem, COP30’un daha kapsayıcı ve tabana yayılan bir müzakere zemini sunma potansiyelini taşıyor. Ancak ülkenin kendi fosil yakıt politikaları bu kapsayıcılığı gölgeleyebilir.

Kırılma Noktaları: Zirvede Tartışılacak Kritik Başlıklar

COP30’a giden süreçte iklim diplomasisini zora sokan birçok tartışmalı başlık öne çıkıyor. Bu başlıklar yalnızca zirvenin başarısını değil, aynı zamanda 2030’a kadar olan sürecin yönünü de belirleyecek:

   1. İklim Finansmanı: 1,3 Trilyon Dolarlık Uçurum

Gelişmekte olan ülkelerin iklimle mücadelede ihtiyaç duyduğu yıllık finansman 1,3 trilyon dolar. Ancak COP29’da gelişmiş ülkeler sadece 300 milyar dolarlık katkı taahhüt etti. Geriye kalan 1 trilyon dolardan fazlası hâlâ belirsiz. Bu açık nasıl kapatılacak? Özel sektör ne kadar dahil olacak? Yatırımlar borç yerine bağış temelli mi olacak?

   2. Fosil Yakıtların Geleceği

COP28’de “fosil yakıtlardan uzaklaşma” çağrısı yapılmıştı. Ancak somut bir yol haritası çıkmadı. COP30’da Brezilya gibi fosil yakıtlara dayalı ekonomilerin tutumu yakından izlenecek. Yeni sondaj izinleri, petrol üretiminin artırılması gibi çelişkili politikalar, zirvenin inandırıcılığına zarar verebilir.

   3. Ulusal Katkı Beyanları (NDC 3.0)

2025–2035 dönemini kapsayan NDC 3.0 döngüsünde ülkelerin daha iddialı hedefler açıklaması gerekiyor. Ancak şu ana kadar sunulan beyanlar, 1.5°C hedefinden oldukça uzak. Gerçekçi ama etkili hedeflerin ortaya konması COP30’un en temel başarı kriterlerinden biri olacak.

   4. Yerli Halkların ve Toplumların Katılımı

Brezilya zirveyi “katılımcı COP” olarak duyurdu. Yerli halkların, kırsal toplulukların ve genç iklim aktivistlerinin müzakerelere etkili biçimde katılımı COP30’un kapsayıcılığını belirleyecek. Ancak bu söylemin ne kadar uygulamaya geçeceği belirsiz.

   5. Doğa Temelli Çözümler ve Amazon’un Geleceği

Amazon havzası, dünyanın en büyük karbon yutaklarından biri. Ormansızlaşma oranlarındaki artış, COP30’un en sembolik tartışma alanlarından biri olacak. Doğayı korumaya yönelik fonlama mekanizmaları, özellikle “Tropical Forest Forever” gibi yeni girişimlerle şekilleniyor. Bu mekanizmaların hayata geçip geçmeyeceği yakından takip edilecek.

İklim Adaleti ve COP30’un Kapsayıcılık Sınavı

COP30 yalnızca iklim hedeflerinin teknik pazarlığı değil, aynı zamanda iklim adaletinin sınandığı bir dönüm noktası. Küresel iklim krizinden en çok etkilenen kesimler — yerli halklar, kırsal topluluklar, kadınlar ve gençler — karar alma süreçlerinin dışında bırakıldığında, iklim politikaları yalnızca kâğıt üzerinde kalıyor.

Brezilya’nın “motirõ” yani birlikte kolektif eylem çağrısı, zirveye kapsayıcı bir vizyon kazandırma iddiası taşıyor. Ancak bu iddia, sahada test edilecek: Yerli halkların müzakerelerde gerçek bir söz hakkı olacak mı? Topluluk temelli çözümler ulusal politikaların parçası hâline gelebilecek mi?

Öte yandan COP30’un ev sahibi Brezilya’nın kendi çevre sicili de sorgulanıyor. Amazon’da yeni petrol arama izinlerinin verilmesi, doğa savunucularına yönelik şiddet olayları ve yerli halkların toprak haklarına dair gerilimler, zirvenin meşruiyetini zedeleyebilir. COP30’un “doğa ve insan merkezli” yaklaşımı, bu çelişkilerden bağımsız değerlendirilemez.

İklim adaleti; yalnızca zarar görenlerin tazmin edilmesi değil, karar süreçlerine etkin katılım ve geleceğin şekillendirilmesinde eşit söz hakkı anlamına geliyor. Bu nedenle COP30, iklim krizinin yönetimi kadar demokrasi ve temsil meselesiyle de sınanacak.

Sözlerden Adımlara Geçiş Mümkün mü?

COP30’un en çarpıcı yönlerinden biri, yalnızca yeni taahhütlerin değil, mevcut sözlerin uygulanabilirliğinin masaya yatırılacak olması. Bu nedenle zirve, birçok gözlemci tarafından “uygulama COP’u” olarak tanımlanıyor. Artık mesele hedeflerin büyüklüğü değil, bu hedeflerin nasıl ve ne zaman hayata geçirileceği.

Paris Anlaşması’ndan bu yana geçen on yılda, ülkelerin sera gazı emisyonlarını düşürme konusunda gösterdiği performans büyük farklılıklar gösterdi. Birçok ülke ulusal katkı beyanlarını (NDC) güncellemeye hazırlanırken, bu taahhütlerin arkasında hangi denetim ve uygulama mekanizmalarının olacağı kritik bir soruya dönüşüyor.

Zirvede bu yıl ilk kez, uygulama kapasitesi, denetim sistemleri, şeffaflık ilkeleri ve sorumluluk mekanizmaları gibi konular da detaylı şekilde ele alınacak. Ayrıca ülkelerden, sadece hedeflerini değil; bu hedefleri gerçekleştirmek için hangi politikaları uygulamaya koyacaklarını da açıklamaları bekleniyor.

Özel sektörün rolü de bu bağlamda giderek artıyor. Karbon emisyonlarını azaltma, döngüsel ekonomi uygulamaları geliştirme ve doğa temelli çözümlere yatırım yapma konusunda birçok küresel şirket gönüllü taahhütler veriyor. Ancak bu taahhütlerin dağınık ve ölçülemez kalması, uygulama gündemini zayıflatıyor. COP30’un, özel sektör için daha şeffaf ve karşılaştırılabilir bir sorumluluk çerçevesi geliştirmesi bekleniyor.

Benzer şekilde, yerel yönetimler, kentler, STK’lar ve topluluk temelli inisiyatiflerin iklim politikalarında daha görünür ve etkili kılınması, bu uygulama döneminin toplumsal meşruiyeti açısından hayati önemde.

COP30’un başarısı, yalnızca yeni sözler verilmesine değil, verilen sözlerin izlenebilir, hesap verilebilir ve adil bir şekilde uygulanmasına bağlı. Bu nedenle “uygulama” başlığı, yalnızca teknik bir konu değil, zirvenin en politik ve çetin tartışma alanlarından biri olmaya aday.

COP30’dan Çıkacak Mesaj Ne Olmalı?

COP30, yalnızca iklim değişikliğine karşı küresel mücadelede değil, aynı zamanda çok taraflı diplomasinin geleceği açısından da belirleyici bir sınav niteliği taşıyor. Zirvede masaya yatırılacak olan başlıklar – finansman açığı, uygulama zorlukları, fosil yakıt politikaları, doğa temelli çözümler ve iklim adaleti – yalnızca teknik meseleler değil, aynı zamanda derin siyasi ve etik sorumlulukları da içeriyor.

Bu yıl, iklim mücadelesi retorikten eyleme evrilecekse, bunun merkezi Belém olabilir. Ancak bu dönüşüm, yalnızca yeni vaatlerle değil; kapsayıcı, adil ve izlenebilir adımlarla mümkün olacak.

Dünya, artık zamanın ve kaynakların sınırlı olduğu bir dönemde yaşıyor. COP30’un başarısı, yalnızca verilen sözlerde değil, bu sözlerin yerel halklar nezdinde ne anlama geldiğinde, özel sektörün ne kadar dahil olduğunda ve uluslararası iş birliğinin ne kadar samimiyetle yürütüldüğünde saklı.

COP30, eğer doğru adımlarla sonuçlanırsa, iklim krizine karşı yeni bir sayfa açabilir. Aksi hâlde bu zirve, geçmişte olduğu gibi “kaçırılmış bir fırsat” olarak kayda geçer. Artık vakit daraldı ve dünya, karar anına çok yakın.